*Języki bałtyckie
**Język litewski
|
Język_litewski edytuj
|
| Lietuvių | |
| Obszar | Litwa, Białoruś, Polska i inne |
| Liczba mówiących | 4 miliony |
| Ranking | 139 |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki indoeuropejskie *Języki bałtyckie **Język litewski |
| Pismo | łaciński |
| Status oficjalny | |
| Język urzędowy | Litwa, gmina Puńsk w Polsce, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej |
| Regulowany przez | Państwowa Komisja Języka Litewskiego (Valstybinė lietuvių kalbos komisija) |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | lt |
| ISO 639-2 | lit |
| SIL | LIT |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata |
|
|
|
|
Język litewski (lietuvių kalba) - język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich, którym posługuje się ok. 3,3 mln osób. Oprócz Litwy językiem tym posługują się Litwini zamieszkujący na zachodzie Białorusi i północno-wschodniej Polsce (Suwalszczyzna), a także w Rosji, Łotwie oraz emigranci w USA, Kanadzie, Australii, Niemczech. Jest językiem urzędowym Litwy.
Jako osobny język z zespołu wschodniobałtyckiego języków bałtyckich zaczął się rozwijać w VII wieku n.e. Jako język pisany pojawił się dopiero w XVI wieku. Współczesna forma języka litewskiego ukształtowała się na przełomie XIX-XX wieku.
Język litewski jest bardzo interesujący dla językoznawców, gdyż podobnie jak język łotewski, zachował wiele archaicznych cech indoeuropejskich. Pewien wpływ na ten język wywarły języki sąsiadujących narodów słowiańskich: język polski, język białoruski i język rosyjski, aczkolwiek w pierwszej połowie XX w., po odzyskaniu niepodległości przez Litwę można było zaobserwować tendencję do zastępowania slawizmów wyrazami rodzimymi.
Współczesny język litewski jest bardzo zróżnicowany pod względem dialektalnym, mimo stosunkowo niewielkiej liczby jego użytkowników zajmujących niezbyt duże terytorium. Wyróżnia się dwa główne zespoły dialektów: żmudzki (žemaičių tarmė) i auksztocki (aukštaičių tarmė). Główne różnice między tymi dialektami sprowadzają się do zjawisk z zakresu wokalizmu. Dodatkowo w dialekcie auksztockim wyróżnia się trzy wielkie zespoły gwarowe: wschodni, południowy i zachodni; każdy z nich obejmuje liczne podgwary, niekiedy znacznie różniące się między sobą.
Spis treści |
Alfabet litewski składa się z 32 liter. Są to:
a ą b c č d e ę ė f g h i į y j k l m n o p r s š t u ų ū v z ž
ą ę į ų oznaczają dawne samogłoski nosowe, które obecnie wymawia się jako długie samogłoski ustne. Spółgłoski č š ž są odpowiednikami polskich cz, sz ż. Do końca XIX wieku zapisywano je jak po polsku, później wprowadzono obecne litery (zapożyczone z języka czeskiego). Samogłoski ū i y oznaczają długie u i i. Litera ė to tzw. wąskie e (e siauroji) - oznacza dźwięk z grubsza pośredni między i a e.
Literacka wersja języka litewskiego zaczęła się kształtować już od XVI w., kiedy to pojawiły się pierwsze dokumenty w tym języku. Były to przede wszystkim dokumenty o charakterze religijnym, np. "Katechizm" Martynasa Mažvydasa (uznawany za pierwszą książkę w języku litewskim).
W 1629 r. (niektórzy twierdzą, że pierwsze wydanie ukazało się już ok. 1620 r.) w Wilnie jezuita Konstanty Szyrwid wydał trójjęzyczny słownik polsko-łacińsko-litewski. Był to pierwszy słownik uwzględniający język litewski.
Do końca XVIII w. język litewski pozostawał językiem ludności wiejskiej, używanym w Kościele jako język pomocniczy. Podlegał on wielkim i nieustannym wpływom gwar białoruskich, później języka polskiego.
Współczesny język litewski usystematyzował na początku XX w. litewski językoznawca Jonas Jablonskis. Za podstawę wziął dialekt mieszkańców zachodniej Auksztoty. Setki polskich wyrazów, występujące w piśmiennictwie starolitewskim, zostały usunięte z nowo utworzonego litewskiego języka literackiego.
Według obliczeń językoznawców, ok. 3000 spośród współcześnie używanych rzeczowników litewskich to słowa bardzo archaiczne, bezpośrednie kontynuanty formacji prajęzyka indoeuropejskiego. Za odziedziczone z prajęzyka uważa się rzeczowniki z grupy słownictwa podstawowego, w tym nazwy części ciała człowieka (np. akis - oko, ausis - ucho, nosis - nos, dantis - ząb, pilvas - brzuch, širdis - serce), nazwy pokrewieństwa (moteris - kobieta, motina - matka, vyras - mężczyzna, brolis - brat), nazwy otaczającego środowiska (vanduo - woda, ugnis - ogień, laukas - pole, medis - drzewo, naktis - noc) oraz nazwy zwierząt i roślin (avis - owca, kvietys - pszenica, paršas - prosię... itd.).
Rozróżnia się rzeczowniki pospolite i własne. Do nazw własnych należą: nazwy osobowe i miejscowe(imiona, nazwiska, imiona zwierząt i postaci mitycznych,nazwy obiektów geograficznych), nazwy planet i obiektów astronomicznych, nazwy epok (np. Renesansas - renesans, Klasicizmas - klasycyzm), nazwy świąt i nazwy formacji politycznych, organów prasy, marek produktów itp. W przeciwieństwie do języka polskiego nazwy mieszkańców (krajów, regionów, miejscowości) są w języku litewskim rzeczownikami pospolitymi, np. lietuvis, lietuvė (Litwin, Litwinka), lenkas, lenkė (Polak, Polka).
Rzeczowniki litewskie dzielą się na rodzaje męski i żeński oraz odmieniają się przez przypadki i liczby.
Rzeczownik litewski może mieć rodzaj męski lub żeński. Wykładnikami formalnymi rodzaju są końcówki.
| Rodzaj | Końcówka | Przykłady |
|---|---|---|
| męski | -as | namas -dom, pirštas -palec |
| -ias | kelias -droga, elnias -jeleń, svečias -gość | |
| -is | jautis -wół, smėlis -piasek | |
| -ys | obuolys -jabłko, arklys -koń | |
| -us | sūnus -syn, medus -miód, dangus -niebo | |
| -ius | vaisius -owoc, sodžius -wieś, direktorius -dyrektor | |
| -uo | akmuo -kamień, piemuo -pasterz | |
| żeński | -a | galva -głowa, duona -chleb, žiema -zima |
| -ia | giria -bór, vyšnia -wiśnia, dalia -los, | |
| -ė | žolė -trawa, gėlė -kwiat, bitė -pszczoła | |
| -is | širdis -serce, žuvis -ryba |
Końcówki rodzaju żeńskiego mają też niektóre imiona osobowe i nazwiska mężczyzn. Odmieniają się wtedy jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego, ale w związkach syntaktycznych wymagają uzgodnienia w rodzaju męskim.
| Rodzaj | Końcówka l. pojedynczej | Końcówka l. mnogiej | Przykłady |
|---|---|---|---|
| męski | -as | -ai | namas "dom" - namai, pirštas "palec" - pirštai |
| -ias | -iai | kelias "droga" - keliai, elnias "jeleń" - elniai | |
| -is | jautis "wół" - jaučiai, smėlis "piasek" -smėliai | ||
| -ys | kambarys "pokój" - kambariai, arklys "koń" - arkliai | ||
| -ius | vaisius "owoc" - vaisiai, sodžius "wieś" - sodžiai | ||
| -us | -ūs | sūnus "syn" - sūnūs, medus "miód" - medūs | |
| -uo | -enys | piemuo "pasterz" - piemenys, akmuo "kamień" - akmenys | |
| żeński | -a | -os | galva "głowa" - galvos, duona "chleb" - duonos |
| -ia | -ios | žinia "wieść" - žinios, giria "bór" - girios | |
| -ė | -ės | žolė "trawa" - žolės, bitė "pszczoła" - bitės | |
| -is | -ys | viltis "nadzieja" - viltys, žuvis "ryba" - žuvys | |
| -uo | -erys | sesuo "siostra" - seserys |
a) wyrazy o znaczeniu abstrakcyjnym: drąsa - odwaga, grožis - piękno, šiluma - ciepło, nepriklausomybė - niezależność
b) rzeczowniki oznaczające zbiorowość: augalija - roślinność, laivynas - flota, inteligentija - inteligencja, jaunimas - młodzież
c) nazwy materiałów i substancji: actas - ocet, kava - kawa, betonas - beton, pienas - mleko,cukrus - cukier
a) nazwy przedmiotów kilkuczęściowych: žirklės - nożyce, vartai - brama, durys - drzwi, akiniai - okulary, marškiniai - koszula, kailiniai - kożuch
b) nazwy niektórych substancji, materiałów, produktów spożywczych: klijai - klej, miltai - mąka, sultys - sok, dujos - gaz, dulkės - kurz, pelenai - popiół
c) nazwy niektórych odcinków czasu: metai - rok, paryčiai - świt, jutrzenka
d) większość świąt i uroczystości: Velykos - Wielkanoc, Joninės - dzień św. Jana, vestuvės - wesele, laidotuvės - pogrzeb, atostogos - urlop
e) nazwy stron świata: rytai - wschód, vakarai - zachód, pietūs - południe
W litewskim języku literackim jest 7 przypadków:
W gwarach oraz szczątkowo w języku literackim zachowały się też przypadki przestrzenne:
W języku litewskim wyróżnia się 5 deklinacji rzeczownikowych.
Należą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego, które w mianowniku liczby pojedynczej mają końcówki -as, -ias, -is, -ys, np.:
| Liczba pojedyncza | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| M. | kalnas | vėjas | elnias | brolis | arklys |
| D. | kalno | vėjo | elnio | brolio | arklio |
| C. | kalnui | vėjui | elniui | broliui | arkliui |
| B. | kalną | vėją | elnią | brolį | arklį |
| N. | kalnu | vėju | elniu | broliu | arkliu |
| Ms. | kalne | vėjyje | elnyje | brolyje | arklyje |
| W. | kalne | vėjau | elni | broli | arkly |
| Liczba mnoga | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| M. | kalnai | vėjai | elniai | broliai | arkliai |
| D. | kalnų | vėjų | elnių | brolių | arklių |
| C. | kalnams | vėjams | elniams | broliams | arkliams |
| B. | kalnus | vėjus | elnius | brolius | arklius |
| N. | kalnais | vėjais | elniais | broliais | arkliais |
| Ms. | kalnuose | vėjuose | elniuose | broliuose | arkliuose |
| W. | kalnai | vėjai | elniai | broliai | arkliai |
Do II deklinacji należą rzeczowniki rodzaju żeńskiego, które w mianowniku l. poj. mają końcówki -a, -ia, -ė, np.:
| Liczba pojedyncza | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| M. | liepa | žinia | žolė | ||
| D. | liepos | žinios | žolės | ||
| C. | liepai | žiniai | žolėi | ||
| B. | liepą | žinią | žolę | ||
| N. | liepa | žinia | žole | ||
| Ms. | liepoje | žinioje | žolėje | ||
| W. | liepa | žinia | žole | ||
| Liczba mnoga | |||
|---|---|---|---|
| M. | liepos | žinios | žolės |
| D. | liepų | žinių | žolių |
| C. | liepoms | žinioms | žolėms |
| B. | liepas | žinias | žoles |
| N. | liepomis | žiniomis | žolėmis |
| Ms. | liepose | žiniose | žolėse |
| W. | liepos | žinios | žolės |
Należą do niej rzeczowniki z końcówką -is, w większości rodzaju żeńskiego i kilka rodzaju męskiego, np.:
| Liczba pojedyncza | Liczba mnoga | |||
|---|---|---|---|---|
| M. | akis | dantis | akys | dantys |
| D. | akies | danties | akių | dantų |
| C. | akiai | dančiui | akims | dantims |
| B. | akį | dantį | akis | dantis |
| N. | akimi | dantimi | akimis | dantimis |
| Ms. | akyje | dantyje | akyse | dantyse |
| W. | akie | dantie | akys | dantys |
Należą do niej rzeczowniki rodzaju męskiego z końcówkami -us, -ius, np.:
| Liczba pojedyncza | Liczba mnoga | |||
|---|---|---|---|---|
| M. | sūnus | vaisius | sūnūs | vaisiai |
| D. | sūnaus | vasiaus | sūnų | vassių |
| C. | sūnui | vaisiui | sūnums | vaisiams |
| B. | sūnų | vaisių | sūnus | vaisius |
| N. | sūnumi | vaisiumi | sūnumis | vaisiais |
| Ms. | sūnuje | vaisiuje | sūnuose | vaisiuose |
| W. | sūnau | vaisiau | sūnūs | vaisiai |
Do V deklinacji należą rzeczowniki z końcówką -uo rodzaju męskiego, np.:
oraz dwa rzeczowniki rodzaju żeńskiego:
| Liczba pojedyncza | ||||
|---|---|---|---|---|
| M. | akmuo | šuo | sesuo | duktė |
| D. | akmens | šuns | sesers | dukters |
| C. | akmeniui | šuniui | seseriai | dukteriai |
| B. | akmenį | šunį | seserį | dukterį |
| N. | akmenimi | šunimi | seserimi | dukterimi |
| Ms. | akmenyje | šunyje | seseryje | dukteryje |
| W. | akmenie | šunie | seserie | dukterie |
| Liczba mnoga | ||||
|---|---|---|---|---|
| M. | akmenys | šunys | seserys | dukterys |
| D. | akmenų | šunų | seserų | dukterų |
| C. | akmenims | šunims | seserims | dukterims |
| B. | akmenis | šunis | seseris | dukteris |
| N. | akmenims | šunimis | seserimis | dukterimis |
| Ms. | akmenyse | šunyse | seseryse | dukteryse |
| W. | akmenys | šunys | seserys | dukterys |
Przymiotniki litewskie odmieniąją się przez przypadki, liczby i rodzaje.
Tabela koncówek rodzajowych przymiotników:
| Rodzaj | Liczba pojedyncza | Przykłady | Rodzaj | Liczba mnoga | Przykłady |
|---|---|---|---|---|---|
| męski | -as | baltas - biały, geltonas - żółty | męski | -i | balti - biali, geltoni - żółci, dideli - duzi |
| -ias | žalias - zielony, kurčias - głuchy | -i | žali - zieloni, kurti - głusi | ||
| -is | didelis - duży, auksinis - złoty, tamsiaplaukis - ciemnowłosy | -iai | auksiniai - złoci, tamsiaplaukiai - ciemnowłosi | ||
| -us | puikus - wspaniały, sunkus - ciężki, baisus - straszny | -ūs | puikūs - wspaniali, sunkūs - ciężcy, baisūs - straszni | ||
| żeński | -a | balta - biała, geltona - żółta | żeński | -os | baltos - białe, geltonos - żółte |
| -ia | žalia - zielona, kurčia - głucha | -ios | žalios - zielone, kurčios - głuche, | ||
| -ė | didelė - duża, auksinė - złota, tamsiaplaukė - ciemnowłosa | -ės | didelės - duże, auksinės - złote, tamsiaplaukės - ciemnowłose | ||
| -i | puiki - wspaniała, sunki - ciężka, baisi - straszna | -ios | puikios - wspaniałe, sunkios - ciężkie, baisios - straszne |
Formy przymiotnikowe rodzaju nijakiego są tłumaczone na język polski jako przysłówki, jednak w języku litewskim nigdy przysłówków nie zastępują! Są używane m.in. w zdaniach bezpodmiotowych w funkcji orzecznika, np. :
W języku litewskim istnieją również przymiotniki zaimkowe (įvardžiuatiniai būdvardžiai), powstałe jako złożenia przymiotników z zaimkami, np. gražus + jis (on) - gražusis "ten piękny", graži + ji (ona) - gražioji "ta piękna". Oczywiście nie wszystkie przymiotniki mogą być używane w formach zaimkowych, od przymiotników relacyjnych ani o rodzaju nijakim nie tworzy się ich.
Zdrobnienia litewskich przymiotników najczęściej tworzy się za pomocą przyrostków -utis (-utė- r.ż.), -ytis (-ytė), -ukas (-ukė), np. saldus- saldutis "słodziutki", plonas- plonytis "cieniutki", maža- mažulė "malutka".
W języku litewskim są trzy podstawowe stopnie przymiotników : równy, wyższy i najwyższy. Formy stopnia wyższego i najwyższego są tworzone regularnie od tematu formy w stopniu równym. W języku litewskim nie ma charakterystycznego dla języka polskiego i wielu innych języków supletywizmu form najczęściej używanych przymiotników, np.:
Stopień wyższy jest tworzony przyrostkiem -esnis od przymiotników rodzaju męskiego i -esnė od przymiotników rodzaju żeńskiego, np.:
Stopień najwyższy jest tworzony za pomocą przyrostków -iausias (rodzaj męski) i -iausia (rodzaj żeński), np.:
Oprócz trzech podstawowych istnieje też stopień tworzony przyrostkami -ėlesnis, -ėlesnė. Formy tego stopnia wyrażają mniejsze natężenie cechy niż forma stopnia wyższego, ale większe niż stopnia równego.
W języku litewskim wyróżnia się trzy paradygmaty deklinacyjne przymiotników.
Rodzaj męski:
| Liczba pojedyncza | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Deklinacja I | Deklinacja II | Deklinacja III | |||
| M. | jaunas | žalias | gražus | didelis | stiklinis |
| D. | jauno | žalio | gražaus | didelio | stiklinio |
| C. | jaunam | žaliam | gražiam | dideliam | stikliniam |
| B. | jauną | žalią | gražų | didelį | stiklinį |
| N. | jaunu | žaliu | gražiu | dideliu | stikliniu |
| Ms. | jauname | žaliame | gražiame | dideliame | stikliniame |
| W. | jaunas | žalias | gražus | dideli | stiklini |
W formie grzecznościowej, zwracając się do osoby starszej lub z którą łączy nas niewielki stopień znajomości itp., używa się zaimka jūs w połączeniu z czasownikiem w liczbie mnogiej, np. Pone profesoriau, labai malonu Jūs matyti - Panie profesorze, bardzo miło Pana widzieć. Tę samą, grzecznościową funkcję, może pełnić również wyraz tamsta, będący skróconą formą zwrotu "tavo mylista" (wasza miłość), np. Seniai tamsta pas mus sveciavaisi - dawno Pan u nas nie gościł. Współcześnie jednak zwrot z tym wyrazem zaczyna być już odbierany trochę przestarzale, najczęściej więc używa się w tej funcji zaimka jūs.
| ja | aš | my | mes |
|---|---|---|---|
| ty | tu | wy | jūs |
| on, ona | jis, ji | oni, one | jie, jos |
Zachowane zostały też formy liczby podwójnej: mudu- my dwaj, mudvi- my dwie, judu, judvi- wy dwoje/dwie, juodu- oni oboje, jiedvi- one obie.
Do zaimków dzierżawczych należą: manas, mana - mój(-a), tavas, tava - twój(-a), savas, sava - swój(-a), jo, jos - jego, jej, mūsų - nasz, jūsų - wasz, jų - ich. Zwykle w języku potocznym zamiast literackiego "manas" i "tavas" używa się skróconych form mano i tavo, np. Tai mano brolis ir mano sesuo- to mój brat i moja siostra.
System czasowników w języku litewskim jest bardzo rozbudowany i wyróżnia się wielością form. Posiada aż trzynaście imiesłowów! Czasowniki dzielą się na dokonane oraz niedokonane, przechodnie i nieprzechodnie.
Odmiana czasownika būti -być.
| Liczba poj. | Liczba mnoga | ||
|---|---|---|---|
| aš | esu | mes | esame |
| tu | esi | jūs | esate |
| jis, ji | yra | jie, jos | yra |
Bezokoliczniki są zakończone na -ti. Końcówki koniugacyjne:
| aš | -(i)u | mes | -me |
|---|---|---|---|
| tu | -i | jūs | -te |
| jis, ji | -Ø | jie, jos | -Ø |
np. tikėti - tikiu, tiki, tiki, tikime, tikite, tiki "wierzyć"
nešti - nešu, neši, neša, nešame, nešate, neša "nieść"
mokyti "uczyć"- mokyk "ucz", mokykis "ucz się", mokykime- uczmy, mokykimes- uczmy się, mokykite- uczcie, mokykites- uczcie się.
Odpowiada na pytanie Keli?, Kelios? - ile?, Kelintas?, Kelinta? - który (-a)?.
W języku litewskim nazwy wykonawców czynności oraz profesji, zawodów są tworzone przyrostkami przeważnie od tematu czasownika.
Najczęściej używanymi przyrostkami są:
Do najczęstszych przyrostków należą:
Lietuviškai : po litewsku
laba diena : dzień dobry
prašau : proszę
ačiū : dziękuję
kiek? : ile
taip : tak
ne : nie
atsiprašau : przepraszam
nesuprantu : nie rozumiem
(ar) kalbate angliškai? : Mówi Pan/Pani po angielsku?
Kur yra ...? : Gdzie jest ...?
lenkiškai : po polsku
Esu lenkas. (lenkė) : Jestem Polakiem. (Polką)
Mano vardas... : Nazywam się...
|
|||||
