Jan Stańczyk
Data i miejsce urodzenia	24 grudnia 1886 Wola Przemykowska, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci	7 sierpnia 1953 Warszawa
Przynależność polityczna	Polska Partia Socjalistyczna

Jan Stańczyk (ur. 24 grudnia 1886 w Woli Przemykowskiej k. Brzeska, zm. 7 sierpnia 1953 r. w Warszawie) - działacz socjalistyczny i związkowy.

Urodził się w rodzinie rolniczej. Po ukończeniu czterech klas szkoły ludowej wyemigrował do Niemiec i podjął pracę w fabryce włókienniczej w Lispku. Po uzyskaniu kwalifikacji ślusarza podjął pracę w fabryce metalowej. Działał w polskim towarzystwie katolickim, a następnie przystąpił do organizacji robotniczej. Pracował w kopalniach Śląska i Westfalii. W okreie 1904 - 1907 należał do PPS zaboru pruskiego, ząś od 1908 r. działał w niemieckich klasowych związkach zawodowych i Socjaldemokratycznej Partia Niemiec (SPD). Po wybuchu I wojny światowej przedostał się Galicji celem wstąpienia do Legionów. Władze austriackie skierowały go jednak do pracy w zmilitaryzowanych zakładach Škoda w Pilźnie. Tam nawiązał kontakty z socjaldemokratami czeskimi. Organizował strajk robotników, w wyniku którego oddany został pod sąd wojenny. Proces odroczono do końca wojny wskutek protestów posłów do Rady Państwa.

W październiku 1918 r. wchodził w skład Zgromadzenia Narodowego Czechosłowacji, lecz niebawem powrócił do Galicji i podjął działalność w Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego. Organizował wsparcie dla Tymczasowego Rządu Republiki Polskiej. Od grudnia 1918 r. skierowany do pracy w Zagłębiu. W styczniu 1919 r. z poręczenia Jędrzeja Moraczewskiego został sekretarzem okręgowym Związku Robotników Przemysłu Górniczego, wchodził też w skład kierownictwa Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS w Zagłębiu. Od marca 1919 r. członek Komisji Centralnej Związków Zawodowych. Uczestniczył w kongresach związkowej Międzynarodówki Amsterdamskiej i Socjalistycznej Międzynarodówki Robotniczej

W wyborach parlamentarnych do Sejmu w 1922 r. został wybrany posłem z listy PPS w okręgu Będzin. W 1923 r. w czasie wydarzeń krakowskich, w trakcie których doszło do starć robotników z wojskiem, przemawaiał do tłumu ze zdobytego samochodu pancernego. Dalej uczestniczył w mediacjach mających doprowadzić do uspokojenia sytuacji. W listopadzie 1923 r. wydany został przez Sejm sądowi jako oskarzony o podżeganie do gwłatów. Od czerca do sierpnia 1924 r. sądzony w Krakowie W trakcie procesu bronił go Herman Lieberman) uzyskując uniewinnienie.

W grudniu 1925 r. doprowadził do połączenia zwiazków górniczych w jednolity Centralny Zwiazek Górników. W zwiazku tym od 1925 do 1939 pełnił funkcję sekretarza generalnego. W wyborach parlamentarnych w 1928 roku ponownie wybrany do Sejmu. Uczestniczył w organizacji Centrolewu, przemawiając m.in. w październiku 1929 r. na wspólnych wiecach z Wojciechem Korfantym. W czasie wyborów parlamentarnych w 1930 roku nie uzyskał mandatu poselskiego. Od 1933 r. do 1939 r. pełnił nieprzerwanie funkcje wiceprzewodniczącego Komisji Centralnej Związków Zawodowych. Od 1937 r. został członkiem Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS.

We wrześniu 1939 r. opuścił Polskę i na wniosek gen. Sikorskiego został ściągnięty do Paryża. Od 2 października 1939 do 24 listopada 1944, był ministrem pracy i opieki społecznej w rządach: Władysława Sikorskiego i Stanisława Mikołajczyka. W tym czasie jest członkiem Komitetu Zagranicznego PPS oraz przewodniczacym Reprezentacji Zagranicznej Polskich Związków Zawodowych. Reprezentował rząd w Radzie Administracyjnej Miedzynarodowej Organizacji Pracy.

W marcu 1945 r. wystąpił wraz cześcią działaczy z Komitetu Zagranicznego PPS i uczestniczył w rozmowach w Moskwie w czercu 1945 r. na temat powołania Tymczasowego Rządu Jednosci Narodowej. Wraz z Zygmuntem Żuławskim uzgodnili że nie wstąpią do "lubelskiej" PPS przed zawarciem połączeniowego porozumienia. Stańczyk złamał umowę i samodzilenie wstapił do "lubelskiej" PPS 27 czerwca 1945 r. Od 28 czerwca 1945 do 18 lipca 1946 pełnił funkcję ministra pracy i opieki społecznej w rządzie Edwarda Osóbki-Morawskiego.

Został dokooptowany do Krajowej Rady Narodowej, Rady Naczelnej i Centralnego Komitetu Wykonawczego "lubelskiej" PPS. W sierpniu 1946 r. po odwołaniu z rzadu pełnił w Nowym Jorku stanowisko dyrektora generalnego ds. społecznych ONZ oraz reprezentanta Polski w Miedzynarodowej Organizacji Pracy. Wskutek konfliktu z Trygve Lie, sekretarzem generalnym ONZ, który zarzucił mu agitację wśród Polonii amerykańskiej, musiał w końcu 1948 r. powrócić do kraju.

W grudniu 1948 r. wziął udział w zjeżdzie "połączeniowym" PPS i PPR tworzącym Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą i został jej członkiem. W lipcu 1949 r. mianowano go prezesem Rady Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zmarł 7 sierpnia 1953 r. w Warszawie i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim.

Przed 1939 r. odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi, po wojnie Orderem Odrodzenia Polski

edytuj Bibliografia

• Leksykon historii Polski z 1995
• Jan Walczak, Jan Stańczyk, Polski Słownik Biograficzny Tom XLII/2 Zeszyt 173.

p • d • e Drugi rząd Władysława Sikorskiego W dniu zaprzysiężenia Władysław Sikorski • Stanisław Stroński • Adam Koc • Aleksander Ładoś • Adam Romer • August Zaleski Późniejsi członkowie rządu Józef Haller • Stanisław Kot • Marian Seyda • Kazimierz Sosnkowski • Jan Stańczyk • Henryk Strasburger

p • d • e Trzeci rząd Władysława Sikorskiego W dniu zaprzysiężenia Władysław Sikorski • Stanisław Stroński • Józef Haller • Stanisław Kot • Adam Romer • Marian Seyda • Jan Stańczyk • Henryk Strasburger • August Zaleski Późniejsi członkowie rządu Wacław Komarnicki • Marian Kukiel • Jan Kwapiński • Herman Lieberman • Stanisław Mikołajczyk • Karol Popiel • Edward Bernard Raczyński

p • d • e Rząd Stanisława Mikołajczyka W dniu zaprzysiężenia Stanisław Mikołajczyk • Jan Kwapiński • Władysław Banaczyk • Ludwik Grosfeld • Zygmunt Kaczyński • Wacław Komarnicki • Stanisław Kot • Marian Kukiel • Karol Popiel • Adam Romer • Tadeusz Romer • Marian Seyda • Jan Stańczyk • Henryk Strasburger Późniejsi członkowie rządu Jan Stanisław Jankowski • Adam Bień • Stanisław Jasiukowicz • Antoni Pajdak

p • d • e Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej W dniu zaprzysiężenia Edward Osóbka-Morawski • Władysław Gomułka • Stanisław Mikołajczyk • Konstanty Dąbrowski • Tadeusz Kapeliński p.o. • Michał Kaczorowski • Władysław Kiernik • Władysław Kowalski • Franciszek Litwin • Stefan Matuszewski • Hilary Minc • Jan Rabanowski • Stanisław Radkiewicz • Wincenty Rzymowski • Jan Stańczyk • Jerzy Sztachelski • Henryk Świątkowski • Mieczysław Thugutt • Stanisław Tkaczow • Czesław Wycech • Michał Rola-Żymierski Późniejsi członkowie rządu Józef Cyrankiewicz • Stefan Jędrychowski • Adam Kuryłowicz • Józef Putek • Feliks Widy-Wirski p.o.